Kakemono

Kakemono – sztuka dla ceremonii herbacianej (i nie tylko)

Jeśli interesuje was kultura Japonii zapewne słyszeliście o ceremonii herbacianej.  Jeśli prześledzicie przebieg tej ceremonii znajdziecie tam taki moment kiedy goście przybywający na ceremonię wchodzą do pawilonu lub pokoju herbacianego. Wtedy zatrzymują się przy wnęce zwanej tokonoma i obejrzą w skupieniu to co gospodarz przygotował na ich powitanie. Cóż mogą tam zobaczyć ? Zawsze będą to rośliny stosowne do pory roku. Ułożone będą zgodnie z zasadami ikebany w wiszącym lub stojącym naczyniu. Bywa, że będzie tam drzewo bonsai pielęgnowane cierpliwie przez gospodarza.  W towarzystwie bonsai, w małej doniczce lub ceramicznej skorupce gospodarz ustawi kusamono – śliczną, maleńką kompozycję z traw lub bylin. Czasem gospodarz zaskoczy gości oryginalnym kamieniem – suiseki  oprawionym w gustowną drewnianą podstawkę.

Goście ceremonii herbacianej grzecznie obejrzą te wyjątkowe dekoracje i każdej z nich poświęcą kilka fachowych komentarzy . Pochwalą trafny wybór doniczki Tokoname i oczywiście nie pomylą tej nazwy z nazwą wnęki – alkowy (Tokonoma).  Żaden Japończyk nie pomyli się też przesadzając wiosną swoje bonsai i nie umieści sosny w szkliwionej doniczce tylko dobierze do niej brązową lub ceglastą doniczkę bez glazury.

Bonsai i kakemono

 Gospodarz dobrze przygotowanej ceremonii sięgnął wcześniej do swojej szafy i wyjął z niej kilka lekkich drewnianych pudełek. To kiribako pudełka z drewna paulowni – najlepsze opakowanie dla kakemono. Przewiewne, odporne na szkodniki drewno paulowni pozwala przez stulecia zachowywać w dobrej formie zwoje z obrazami i kaligrafią.


Kakemono w pudełku kiribako

Kakemono czyli wisząca rzecz nazywane też wiszącym zwojem (kakejiku) będzie starannie wybrane z domowej kolekcji.  Jeśli goście znają język japoński trzeba zacząć od przejrzenia kaligrafii  Jeśli jest właśnie wiosna treść kaligrafii może być  takim tekstem:  „Rika isshi no haru – jeśli jedna gałązka brzoskwini zakwitnie to znak, że już wiosna” lub “Haru wa sen rin ni iri shosho uguisu – kiedy wiosna wchodzi do tysiąca lasów, tu i tam słychać głos wierzbówki”.  Latem można spodziewać się innej treści: “Seifu shuchiku ugokasu – czysta bryza porusza bambus” lub ”Sansui ni seion ari –  górska woda ma czysty dźwięk”.  Jesienią można wybrać: “Shuukuu issei no gan – jesienne niebo, krzyk gęsi” lub “Seifu meigetsu o harau – świeży podmuch odkrył jasny księżyc”.  Na zimę można zawiesić : “Tou rei koshou hi itsu – na zimowym wzgórzu samotna sosna”.  Może to być też bokuseki – surowa buddyjska kaligrafia, w której Natura Buddy jest przekazywana przez mnicha – kaligrafa wszystkim, którzy będą uczestniczyć w ceremoniach prowadzonych w jej obecności. Aby dać  szansę na głębokie, buddyjskie oczyszczenie umysłu w kontakcie z kaligrafią Zen gospodarz może wybrać znak MU  = nic albo sięgnąć do uniwersalnych symboli  : “Tsuru wa mau sen nen no matsu – żurawie tańczą na tysiącletniej sośnie”.

Kakemono bokuseki z ciężarkami

Kaligrafia w formie wachlarza

W kolekcji kakemono kaligrafie to zwykle mała część. Chcąc pokazać gościom dzieła sztuki może ciut bardziej atrakcyjne  niż kaligrafie w kolekcji kakemono znajdują się obrazy malowane na papierze lub jedwabiu lub oprawione jako kakemono drzeworyty ukiyo-e.

Drzeworyt ukiyo-e oprawiony jako kakemono

Krajobraz z górą Fuji

Można też odnaleźć w kolekcji obrazów shigajiku czyli obraz połączony z kaligrafią napisaną przez autora obrazu lub inne osoby.

Przykład shigajiku z nazwami części kakemono

Można też wyciągnąć zabytkowe rarytasy szkoły Kano i podziwiać cudowną, oszczędną technikę malarstwa tuszem sumi-e czasem oprawioną w formie pary obrazów czyli sofuku. Taka dobrana para zawiera elementy roślinne, krajobrazy  lub postacie postrzegane w kulturze Japonii jako pasujące do siebie tematy.  Dzieła szkoły Kano są wśród Japończyków cenione szczególnie, gdyż przyjęcie przez artystę imienia z nazwiskiem  Kano nie wymagało pokrewieństwa rodzinnego ale wielu lat ćwiczeń pod okiem mistrzów tej szkoły.

XVIII wieczne sofuku ze szkoły Kano – duma kolekcji kakemono

Inne częste tematy kakemono to zwierzęta, rośliny i krajobrazy.  Każdy z nich malowany jest według określonych zasad kultywowanych od VII wieku najpierw przez chińskich a później japońskich mistrzów. W odróżnieniu od zachodniego malarstwa ewolucja stylów była w Japonii bardzo ograniczona a podstawowym sposobem wychowywania uczniów było polecenie im kopiowania dzieł starych mistrzów. Stworzyło to ogromne problemy w rozpoznawaniu i datowaniu starych dzieł. Dodatkowym utrudnieniem dla znawców było powtórne oprawianie bardzo starych obrazów w nowe oprawy.

Pośród stylów, które przetrwały w malarstwie japońskim prawie bez zmian jest malarstwo czarnym tuszem czyli suibokuga.  Kakemono namalowane czarnym tuszem sumi  bliskie jest sztuce kaligrafii. Powstaje przy pomocy podobnych pędzli a tusz bywa przed użyciem rozcierany na tym samym kamiennym podstawku – suzuri.

Jeśli ceremonii herbacianej towarzyszy kakemono – suibokuga to bardzo często w okresie lata gospodarz wybierze obraz pędów  bambusa.  Ćwiczenia w malowaniu liści i pędów tej fascynującej Japończyków rośliny są tematem pierwszych lekcji malarstwa suibokuga.

Kakemono malowane czarnym tuszem – suibokuga

Obraz w technice haboku

Mistrzowie czarnego tuszu np. Sesshu potrafili używając odpowiednio wody, tuszu i pędzla wyczarować subtelne, pełne przestrzeni krajobrazy. Część z nich ma w opisach magicznie brzmiące nazwy technik malarskich – haboku (złamany tusz) i hatsuboku (rozlany tusz).  Kakemono namalowane w ten sposób fascynuje oglądających efektami wyczarowanymi wprawnym pędzlem. Tu malutka dygresja o podłożu, na którym powstają obrazy. Jest nim papier washi, ręcznie czerpany i posiadający wyjątkowe właściwości w kontakcie z tuszem. Jego długie włókna zachowane w procesie produkcji mocno związują tusz i inne barwniki co gwarantuje trwałość dzieła nawet na setki lat. Drugim, jeszcze trwalszym podłożem jest jedwab. Jego elastyczność i trwałość pozwala zachować barwy i subtelności starych zwojów.

Kakemono z XiX wieku na jedwabiu

Współczesny obraz na jedwabiu

Widzicie więc, że malarski element ceremonii herbacianej może być atrakcyjnym dziełem sztuki niezależnie od swojego przekazu od gospodarza dla gości. Dlatego warto kolekcjonować kakemono jako atrakcyjne dzieła sztuki i rzemiosła. Wysublimowana sztuka japońska bywa otoczona oprawą z atrakcyjnych materiałów. Warto też podziwiając treść obrazów – zwojów wgłębić się w ich symboliczne znaczenia studiując fascynującą kulturę Japonii.

Kakemono z żurawiami jako dekoracja domu

Możecie być pewni, że ozdobiony przez kakemono dom nabiera innego wyglądu a codzienne obcowanie ze sztuką pozwala odkrywać jej tajniki . Czytanie książek opisujących historię japońskiego malarstwa pozwala je lepiej rozumieć.  A jeśli zostaniecie zaproszeni na ceremonię herbacianą przyjrzyjcie się uważnie kakemono wywieszonemu w tokonomie i odszukajcie w nim przesłanie, które przygotował gospodarz i kilkaset lat japońskiej kultury.

Dariusz Szpakowski

www.darekjapan.pl